در فضای موسیقی آیینی ایران، برخی آثار فراتر از قالب‌های مرسوم مداحی رفته و به جایگاه «اثر موسیقایی ماندگار» دست می‌یابند. نوحه‌ «خنجر بر تار حنجر» با صدای حسین فخری، نمونه‌ اعلای تلفیق ادبیات فاخر حماسی – عاشورایی با مایه‌های اصیل موسیقی دستگاهی ایران است که در حافظه‌ جمعی ایرانیان، فراتر از یک سوگواری ساده، به عنوان یک پرتره‌ صوتی از واقعه‌ کربلا تثبیت شده است.

حسین فخری در این اثر با تکیه بر تسلط خود بر ردیف آوازی، توانسته است فضایی ایجاد کند که شنونده را بی‌درنگ در اتمسفر سوگ فرو برد.

استفاده‌ هوشمندانه از گوشه‌هایی که در دستگاه «شور» و متعلقات آن به‌ ویژه دشتی ریشه دارند، عمق حزن قطعه را دوچندان کرده است. تحریرهای استاد فخری در این اثر، برخلاف سبک‌های مداحی متأخر که گاه به سمت تکلف می‌روند، بسیار متین، آگاهانه و با هدف انتقال حس «تراژدی حماسی» طراحی شده‌اند.

ریتم نوحه به‌گونه‌ ای است که در عین داشتن سنگینی وزین یک مارش سوگواری، تداوم روایی داستان را حفظ می‌کند. این «توازن میان ریتم و روایت» یکی از نقاط قوت اصلی این اثر است که آن را از نوحه‌های ریتمیک صرف، متمایز می‌کند.

حاج حسین فخری در این قطعه از تکنیک «صدای قفسه سینه» (Chest Voice) برای القای صلابت شخصیت امام حسین (ع) و در عین حال از تکنیک‌های کنترل نفس برای بیان ظرافت‌های روضه‌ گودال استفاده می‌کند.

فخری می‌داند در کجای شعر از صدای آهسته و حزین برای بیان اوج فاجعه استفاده کند و کجا با تأکیدهای صوتی خشم مقدس و حماسه‌ تقابل را فریاد بزند. این مدیریت شدت صدا، قطعه را به یک «نمایشنامه‌ صوتی» تبدیل کرده است.

مؤلفه‌ اصلی در نوحه «خنجر بر تار حنجر»، چسبندگی بی‌نقص وزن عروضی شعر با ملودی است. هیچ تداخلی میان ضرب‌آهنگ شعر و کشش‌های آوازی وجود ندارد. این اثر نشان می‌دهد که چگونه انتخاب یک شعر منسجم و حماسی می‌تواند بار دراماتیک موسیقی را تا حد زیادی افزایش دهد. انتخاب واژگان و نحوه‌ ادای آن‌ها توسط مداح، به مثابه یک ساز کوبه‌ای درونی، ضرب‌آهنگ تراژدی را به شنونده منتقل می‌کند.

برخلاف بسیاری از آثار تولیدی دهه‌های اخیر که از سازبندی‌های غربی برای فضاسازی استفاده می‌کنند، نوحه «خنجر بر تار حنجر» تنها بر «صدای انسانی» متکی است. این اصالت آوایی، قدرت نفوذ اثر را دوچندان کرده است. این اثر را می‌توان به عنوان یک «درس‌گفتار» برای مداحان و موسیقیدانان آیینی دانست. چرا که ثابت می‌کند برای خلق حماسه و حزن، نیازی به ابزارهای پیچیده‌ الکترونیکی نیست، بلکه قدرت «بیان» و «تکنیک آوازی» در بستر موسیقی دستگاهی، برنده‌ترین ابزار است.

نوحه‌ «خنجر بر تار حنجر» با صدای حاج حسین فخری، فراتر از یک اجرای صوتی، یک سند تاریخی در موسیقی سوگ ایران است. این قطعه به ما یادآوری می‌کند که هنر مداحی، در ریشه‌های خود، بخشی جدایی‌ناپذیر از هنر موسیقی ردیف‌دستگاهی است و حفظ این اصالت، ضامن ماندگاری پیام عاشورا در جان و گوش مخاطب مدرن خواهد بود.

می توانید این نوحه را از خبرآوا بشنوید:

خبرآوا / م. معیاریان