رفتن به بالا
  • یکشنبه - 12 فروردین 1403 - 12:18
  • کد خبر : ۲۲۲۰۲
  • چاپ خبر : قصه «موسیقی مذهبی در شرق خراسان» به روایت یک پژوهشگر

قصه «موسیقی مذهبی در شرق خراسان» به روایت یک پژوهشگر

موسیقی خراسان یکی از معتبرترین و ارزشمندترین موسیقی ها در حوزه موسیقی نواحی ایران است که در بین هنرمندان و مخاطبان این آثار، ملودی‌های مذهبی از جایگاه ممتاز و قابل اتکایی برخوردار هستند. در هم‌آمیختگی «موسیقی» و «مناجات» مسیری ارزشمند و مشخص در ساحت موسیقی کشورمان است که طی دهه‌های گذشته به واسطه حضور هنرمندان […]

موسیقی خراسان یکی از معتبرترین و ارزشمندترین موسیقی ها در حوزه موسیقی نواحی ایران است که در بین هنرمندان و مخاطبان این آثار، ملودی‌های مذهبی از جایگاه ممتاز و قابل اتکایی برخوردار هستند.

در هم‌آمیختگی «موسیقی» و «مناجات» مسیری ارزشمند و مشخص در ساحت موسیقی کشورمان است که طی دهه‌های گذشته به واسطه حضور هنرمندان و ذاکران اهل بیت (ع) در قالب‌های مختلفی پیش روی مخاطبان قرار گرفته و توانسته است در گونه‌های تعریف‌شده‌ای جایگاه ویژه‌ای برای خود کسب کند. فرآیندی به شدت قابل اتکا که از دیرباز محل رفت و آمد هنرمندان ارزنده‌ای بوده که هر کدام با توسل به داشته‌های تجربی یا علمی خود از موسیقی، ارادت خود را به پیشگاه حضرت پروردگار اعلام کرده‌اند.

عرض ارادتی موسیقایی که طبیعتاً اوج آن را می‌توان در ایام ماه مبارک رمضان دید و شنید که چگونه هنرمندان پیشگام موسیقی ایرانی، توانستند آثاری را خلق کنند که با الهام از نیایش‌ها، ادعیه و حتی آیات قرآن مجید هرکدام تبدیل به آثاری ماندگار در تاریخ موسیقی این سرزمین شدند.

آثاری که اگرچه در چهار پنج سال اخیر از تولید کیفی و کمی آنها کاسته شده اما همچنان در حوزه توجه و عنایت تعدادی از هنرمندان قرار دارد و می‌تواند در روزگار دعواها، تلخی‌ها، ناملایمت ها و گلایه‌های متعدد انسان امروزی، برای آنهایی که گوشه چشمی به موسیقی جدی و موسیقی ایرانی دارند، پناهگاهی مستحکم در دریافت آرامش و پرواز به سوی معبود باشند؛ آثاری که شنیدن آنها به ویژه در ایام ماه مبارک رمضان طعم شیرین‌تر و جذاب‌تری دارد که ای کاش برای همه ما فرصتی پدید آید تا بتوانیم در چند دقیقه کوتاه، یک تجربه موسیقایی ناب را در ضیافت «مناجات» و الحان موسیقی از سر بگذرانیم.

طی سال‌های اخیر هم برخی از هنرمندان، مجموعه‌ها و مراکزی که در حوزه موسیقی آیینی فعالیت‌های مستمری دارند، تلاش خود را انجام داده‌اند تا به واسطه بهره مندی از ویژگی‌ها و گنجینه‌های نهفته در موسیقی ردیف دستگاهی و موسیقی نواحی ایران دست به تولید و یا بازسازی آثاری بزنند که طی سال‌های اخیر و حتی دهه‌های گذشته با حضور هنرمندان صاحب نام این عرصه به ویژه آواز پیش روی مخاطبان قرار گرفته‌اند. آثاری که با اتکا به گونه‌های آیینی چون «مناجات خوانی» که از گذشته‌های دور رسمی ارزشمند در ماه مبارک رمضان تلقی می شده و در جغرافیای ایران عزیز از تنوع زیادی هم برخوردار است، توانسته‌اند لحظات نابی را برای روزه داران فراهم کنند.

جمع آوری و تدوین چنین مجموعه‌هایی که دربرگیرنده ابعاد بسیار گوناگونی در حوزه‌های مختلف موسیقی بوده، امری دشوار و البته اجتناب ناپذیر است که باید برای حفظ و نگهبانی این میراث گرانبها تلاش‌های مضاعفی به خرج داد، شرایطی که اگرچه طی سال‌های اخیر به واسطه حضور مجموعه‌هایی چون مرکز موسیقی حوزه هنری، دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز موسیقی انقلاب اسلامی (مأوا)، دفتر موسیقی و سرود سازمان صدا و سیما، مرکز هنری رسانه‌ای نهضت و برخی دیگر از نهادها سعی در احیای موسیقی آیینی و مذهبی ما داشته، اما به لحظ فنی قطعاً دربرگیرنده مؤلفه‌های گوناگونی است که از درون آنها می‌توان پی به ارزش‌های والاتر و ارجمند تر موسیقی ردیف دستگاهی ایران برد. حتی اگر بدانیم چنین آثاری شاید مشتمل بر تعداد کمتری از مخاطبانی باشند که در این سال‌ها به شدت ذائقه خود را خواسته یا ناخواسته در حال تغییر می‌بینند.

همان گونه که قبلاً هم اشاره داشتیم باید پذیرفت که تولید، بازسازی و تدوین آثار موسیقایی که ریشه در باورها، آیین‌ها و اعتقاد الهی ما ایرانیان دارد امری لازم و جدی به ویژه در روزگار پربحران فرآیند تولید و عرضه موسیقایی است که می‌بایست با اتکا و دانش هنرمندان پیشگام این عرصه هم در قالب به روز و هم قالب تاریخی‌اش در دسترس مخاطبان و پژوهشگران قرار گیرد. شرایطی که بی تردید لازمه شناخت هویت فرهنگی هریک ما از ایرانی‌هایی است که بدجور خودمان را به شرایط فعلی روزگار بدون توجه به آنچه میراث‌دار آن هستیم، سپردیم و لازم است با شنیدن آثاری که می‌توانند به سهم خود بخشی از شناسه هویتی و اعتقادی ما ایرانیان باشد، رجعتی موسیقایی به این میراث داشته باشیم؛ رجعتی که می‌تواند دربرگیرنده انتقال آرامشی باشد که انسان امروزی از پس اتفاقات، مشکلات و بحران‌های ریز و درشت روزگار خود می تواتند از آن به عنوان پناهگاهی ملهم از آموزه‌های اعتقادی و الهی بهره گیرد.

در نوشتار غفور محمدزاده آمده است:

موسیقی خراسان یک از غنی ترین انواع موسیقی نواحی در کشور است. از تولد تا مرگ همراه با آیین های متنوعی که در زندگی وجود دارد موسیقی نیز به چشم می خورد.

بخشی از موسیقی منطقه موسیقی مذهبی الهی است که در قالب های گوناگون ارایه می شود.

در ادامه به گوشه‌ای از موسیقی مذهبی شرق خراسان اشاره می‌کنیم:

مناجات نامه‌خوانی‌ها

ارتباط معنوی بین خالق و مخلوق همواره از زیبایی های معنوی زندگی آدمی است. گفت و گویی که بین عابد و معبود وجود دارد یک از زیباترین جلوه های زندگی بشر است. حس شیرین بندگی به درگاه خداوند بزرگ در قالب شعر و موسیقی در مناجات نامه ها دیده می شود.

مناجات نامه های شرق خراسان، یا از شاعران و عرفای شناخته شده نظیر خواجه عبدالله انصاری، جنید بغدادی و دیگران هستند یا واگویه های عاشقانه شاعران بومی منطقه شرق خراسان نظیر ملا دادعلی، مولانا قاضی جلال الدین فقهی سلجوقی، ملا حسن که در ادامه به ارایه نمونه هایی از آن پرداخته شده است.

الهی، بر دلم نور صفا بخش /خط آزادگی بر من سوا بخش (طالب)

شاه لا مکان الله، لا اله الّا هو / حاضر مکان الله، لا اله الّا هو (شاعر گمنام)

در مناجات آمدم تا درد من درمان کنی / کارهای مشکلم را،  ای خدا، آسان کنی (شیخ صوفی)

بنده حیران و زارم، کردگارا، دست گیر / وز دو دیده اشکبارم، کردگارا، دست گیر (ملا حسن)

صمدا، حمد تو گویم که خدای دو جهانی / به جهان جز تو نجویم که تو باقی همه فانی (دادعلی)

خدایا، پادشاه دو جهانی / گنهبخش جمیع عاصیانی (ثنایی)

الهی، واقفی بر حال زارم / همی دانی که جز تو کس ندارم (جنید بغدادی)

نعت خوانی‌ها

نعت خوانی ها خاص حضرت پیامبر (ص) است. مدح و ستایش حضرت رسول اکرم (ص) در قالب نعت خوانی ها بیان می شود. ۲ اتفاق مهم زندگی پیامبر (ص) که معراج و وفات ایشان است هم در قالب معراج نامه خوانی و وفات نامه نوعی نعت خوانی محسوب می شوند.

در این زمینه به نمونه های زیر می توان اشاره کرد:

اندر صباح مردان بوی محمد آمد / در وقت صبحگاهان بوی محمد آمد (عبدالقادر گیلانی)

ای صدر ایوان رسل، ای شمع جمع انبیا / خورشـید برج سلطنت، جمشید تخت کبریا (شیخ احمد جامی)

آرام جانم نام محمد / ورد زبانم نام محمد (ملا حسن)

شبی در خواب دیدم روی زیبای محمد را / جمال نازنین آن مه شهلای احمد را (خلیفه ملا عبدالرئوف مجیدی)

السلام ای صاحب خُلق عظیم / السلام ای معدن لطف عمیم (نورالدین عبدالرحمان جامی)

خوش یتیمی در تمام انبیا تاج سری / در نسب از اولین و آخرین بالاتری (خواجه عبدالله انصاری)

مرحبا! ای اعظم کل خلایق، فخر دین / من که باشم که به توصیفت زبان سازم قرین!؟ (سیدای کروخی)

یا رسولالله، قربانت شوم / کشتة تیغ نمایانت شوم (سعدالدین)

محمد یا حبیبالله، مبارک باد آن معراج / تویی از حق رسولالله، مبارک باد آن معراج (فراء الدین)

نکته قابل تامل اینکه مناجات ها و نعت ها به ۲ گونه محض و ضمنی ارایه می شوند.

آنچه تا کنون گفته شد همه از نوع محض بو؛ اما گاهی در دل ابیات عاشقانه یا منظومه ها، داستان ها و حکایت ها شاهد مناجات خوانی و نعت خوانی هستیم که این ها در دسته ضمنی جای می گیرند.

منقبت خوانی

مدح و ستایش بزرگان دین نظیر خلفا راشدین (رض)، ائمه (ع) و عرفا (ره) در قالب منقبت خوانی بیان می شود.

به طور کلی می توان به لحاظ موضوعی منقبت خوانی ها را به مناقب علوی، رضوی، حسینی و مهدوی تقسیم بندی کرد.

مناقلب علوی شامل منقبت خوانی برای حضرت علی (ع) است. مناقب رضوی هم شامل منقبت امام رضا (ع) می شود که بخش عظیمی از مناقب خوانی در خراسان را در بر می گیرد. آنچه در بیان واقعه کربلا و مصایب امام حسین (ع) و یارانش خوانده می شود را می توان تحت عنوان مناقب حسینی معرفی کرد. مناقب مهدوی نیز به آن دسته از منقبت خوانی ها گفته می شود که درباره امام مهدی (عج) است.

در منطقه تربت جام و شهرهای مجاور تایباد و خواف مردم شیعه و سنی در کنار هم با وحدت و برادری زندگی می کنند. در مناقبی که می خوانند هر جا نامی از خلفا راشدین (رض) می آید بلافاصله منقبت دوازده امام (ع) می آید. این مهم در اشعار مولانا قاضی جلال‌الدین فقهی سلجوقی، ملا دادعلی، ملا حسن و دیگران به زیبایی دیده می شود.

ای دل، از روی محبت تو بکن یاد علی / تا مدد بر تو کند خانه اولاد علی (دادعلی)

جلالالدین به زاری میسراید/ علی عالی اعلا، اغثنی (مولانا جلال الدین فقهی سلجوقی)

ای شه دلدلسوار، شاها سلام علیک /صفدر با ذوالفقار، شاها سلام علیک (شیخ احمد جامی)

ما خادمان کوی سلطان دین رضاییم/ مست از می سبوی سلطان دین رضاییم (محمد عبدی)

از مسجد نور آمدی، دلخسته، رنجور آمدی / با دیده کور آمدی، الله مدد، الله مدد، یا احمد جامی مدد (ملا صمد)

آنچه دید از دشمنان در کربلا آل حسین / گر بگویم، سنگ میگرید بر احوال حسین (مولانا جلال الدین فقهی سلجوقی)

در محرم ای دل هر جا دوستداران حسین / میکند جان را فدای گلعذاران حسین (ملا حسن)

سحر خوانی

موسیقی خاص ماه مبارک رمضان در شرق خراسان به «شو خوانی» معروف است.

محتوای شوخوانی ها هم اغلب مناجات و نعت و منقبت است.

اشعاری که می توان در این حوزه به آنها اشاره داشت عبارتند از:

چرا ای بنده عاصی به سوی ما نمیآیی؟ / به هر صبح و سحرگاهی به سوی ما نمیآیی (سیدای کروخی)

هر سحرم ز لامکان میرسد این ندا ندا / درگه فیض بسته نیست طالب من بیا بیا (سرحدی)

البته در شرق خراسان ماه مبارک رمضان به سه دهه؛ دهه اول مرحبا یا شهر رمضان، دهه دوم الفراق یا شهر رمضان و دهه سوم الوداع یا شهر رمضان تقسیم می شود.

ابیاتی از یک وداع نامه ماه مبارک رمضان:

هان الوداع، هان الوداع، ای ماه میمون، الوداع / هان الوداع، هان الوداع، ای فضل بیچون، الوداع

خوش آمدی، ای ماه نو، دلهای عشاقان گرو / کردی تو هر دم نو به نو، ای ماه میمون، الوداع

تا عزم رفتن کردهای، صد رخنه در تن کردهای / کوچ از بر من کردهای، ای ماه میمون، الوداع

هان عاشقان از فرقتت، نالان شدند از رحلتت/ بودند خوش در وصلتت، ای ماه میمون، الوداع

بحر طویل

یکی از انواع موسیقی مذهبی که در شرق خراسان شنیده می شود بحر طویل خوانی است.

بحر طویل به سبب ریتم ویژهای که در خود نهان دارد، در اعیاد دینی، برای شاد کردن مخاطبان و اظهار شادمانی به کار رفته و میرود. به همین سبب، بیشتر اشعار بازمانده بحر طویل در موسیقی منطقه، موضوعات ویژهای است همچون معراج پیامبر (ص) یا ولادت آن حضرت و گاه نیز ستایش اصحاب ایشان را در بر میگیرد.

در تربت جام و شمال خراسان بحر طویلخوانی به اجرا درمیآید، ولی تفاوتهایی جزیی، به لحاظ گویش و اجرا با هم دارند.

در موسیقی منطقه بحر طویل هایی از ملا دادعلی و مولانا جلال الدین فقهی سلجوقی موجود است.

بحر طویل از ملا دادعلی: حمد بیحد و سپاس آن ملکی را که در او نیست فنایی، که مر او راست نه جایی، نه باغ و نه سرایی، نه فرش و متکایی، نه دستار و قبایی، نه پوشش نه ردایی، نه نوش و نه غذایی، نه منزل نه مکان است، نه جسم است و نه جان است، نه پیدا نه نهان است، نه گویا به زبان است، نه مشمول زمان است. بیا ای دل پُرغم، بگو نعت منظم، به صلوات دمادم، به پیغمبر خاتم، به آن سرور عالم، به آن زبد آدم، به آن نسل مکرم، به آن شاه معظم، که فزون رفت به یک دم، ز عیسی بن مریم. ببین هفت سما رفت، ببین عرش علا رفت، ببین تا به کجا رفت، ببین نزد خدا رفت، ز مخلوق جدا رفت، به صد حمد و ثنا رفت، شه هر دو سرا رفت، ببین هر چه خطا رفت، ز هر شاه و گدا رفت، ببخشید خطا را. (ملا دادعلی)

بحر طویل مولانا جلال الدین فقهی سلجوقی: حمد گویم به دل و جان صمدی را که به اَسرار هویت و به کِلک احدیت و به سرپنجه قدرت ز سراپرده حکمت، ز ره لطف و محبت، ز پی فضل و کرامت، ز کرم کرده نمایان، در این عرصة امکان، در این گوشه جولان، فلک و خور مه تابان، مَلک و آدمی و جان و نباتات و جمادات فراوان که بود حجت و برهان همگی اهل صفا را.

یکی دیگر از موسیقیهایی که ممکن است در سحرخوانی یا اعیاد اجرا شود صلواتخوانی ها است.

در این سبک، خواننده اشعاری را در ذکر سلام و صلوات بر پیامبر اکرم (ص) میخواند و آنگاه جمع حاضر در جلسه را به ذکر صلوات فرامیخواند.

ای مجـلس فقـیران، ای جمـع هم نشینان، گویید از دل و جان صلوات بر محمد، صل علی محمد، صلوات بر محمد (ملا حسن)

نا گفته نماند ساز دوتار اغلب با خواننده همراهی می کند. به جز از شوخوانی های ماه رمضان در همه جا دوتار همراهی کننده آواز آوازگران خطه شرق خراسان است.

منبع: مهر

اخبار مرتبط


ارسال دیدگاه